بازنمایی گفتمان تمدنی مسجد در عصر مدرن: تحلیل فضای مجازی پیرامون مسجد جامع شهرک قدس تهران در پرتو نظریه تولید فضا

علویان, سید هادی; کرم اللهی, نعمت الله

بازنمایی گفتمان تمدنی مسجد در عصر مدرن: تحلیل فضای مجازی پیرامون مسجد جامع شهرک قدس تهران در پرتو نظریه تولید فضا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی مقطع دکتری، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، ایران

² دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، ایران

چکیده

مساجد بافت شهری ایران در دوران مدرنیته، تحولات کارکردی و معنایی پیچیده‌ای را تجربه کرده‌اند. مسجد جامع شهرک قدس تهران، از نمونه‌های این تحول است. پژوهش پیش رو با مطالعه موردی به بررسی گفتمان غالب کاربران فضای مجازی درباره کارکرد آن و تبیین ریشه‌های اجتماعی بازنمایی حادث می‌پردازد. برای این منظور از روش کیفی و راهبرد تحلیل گفتمان بهره گرفته شده است. داده‌های تحقیق، شامل 120 نظر کاربران از میان 517 نظر ثبت‌شده در بازه زمانی 8 ساله (1404-1395) در پلتفرم گوگل بود که با نمونه‌گیری سیستماتیک انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها بر اساس مدل شش مرحله‌ای براون و کلارک (2006) و با بهره‌گیری از چارچوب نظری تلفیقی «تولید فضا»ی لوفور، «سکولار شدن» و «بازنمایی» انجام پذیرفت. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج سه مضمون فراگیر شد: کارکردهای «محوری» (معنوی، انتقادی و فرهنگی)، «وابسته» (مدیریت، مراسم و رفاهی) و «گسسته» (تجملی، نمایشی، مجلس ترحیم، دسترسی مکانی و زیرساخت شهری). یافته‌ها نشان می‌دهد بازنمایی کاربران، مسجد را عمدتاً به‌عنوان «سالنی مجلل برای مراسم ختم قشر مرفه و مشهور» تصویر می‌کند. که در تقابلی آشکار با کارکردهای عبادی مسجد قرار دارد. شکاف موجود را می‌توان نشان‌دهنده «تولید فضایی» تفسیر کرد که در آن، کنش‌های فضایی مسلط (مراسم ختم تجملاتی) بر فضای بازنمایی رسمی (طراحی چند کارکرده) غلبه یافته و درنهایت به شکل‌گیری یک فضای بازنمودی خاص (نماد سکولار شدن و شکاف طبقاتی) منجر شده است. نتایج حاکی از آن است که مسجد مذکور به عرصه‌ای برای کشمکش بر سر معنا و تصاحب فضای عمومی توسط منطق سرمایه و نمایش منزلت اجتماعی تبدیل شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مسجد و خانواده

عنوان مقاله [English]

The Representation of the Civilizational Discourse of the Mosque in the Modern Era: An Analysis of the Cyberspace Discourse Surrounding Jam-e Mosque of Shahrak-e Ghods, Tehran, in the Light of the Theory of Space Production

نویسندگان [English]

sayyed hadi alavian ¹
nematollah Karamollahi ²

¹ PhD Candidate, Baqir al-Olum University, Qom, Iran

² Associate Professor, Department of Social Sciences, Baqir al-Olum University, Qom, Iran

چکیده [English]

**Text 2:** Mosques within the urban fabric of Iran have experienced complex functional and semantic transformations during modernity. Tehran's Shahrak-e Ghods Jame' Mosque is one example of this evolution. This forward-looking research uses a case study approach to examine the dominant discourse among cyberspace users regarding its function and to explain the social roots of the resulting representation. For this purpose, a qualitative method and a thematic analysis strategy were employed. The research data consisted of 120 user comments, systematically sampled from 517 comments posted over an 8-year period (2016-2025) on the Google platform. Data analysis was performed based on Braun and Clarke's (2006) six-phase model, utilizing the integrated theoretical framework of Lefebvre's "Production of Space," "Secularization," and "Representation." The analysis led to the extraction of three overarching themes: "Core" functions (spiritual, critical, cultural), "Ancillary" functions (management, ceremonies, welfare), and "Detached" functions (ornamental, display-oriented, funeral services, spatial access, and urban infrastructure). Findings indicate that user representations predominantly portray the mosque as a "luxurious hall for funeral ceremonies of the affluent and famous," which stands in clear contrast to its devotional functions. This gap can be interpreted as indicative of a "spatial production" in which dominant spatial practices (luxurious funeral ceremonies) have overcome the officially represented space (multifunctional design), ultimately leading to the formation of a specific representational space (a symbol of secularization and class disparity). The results suggest that this mosque has become an arena for conflict over meaning and the appropriation of public space by the logic of capital and the display of social status.

کلیدواژه‌ها [English]