بررسی اثرات تمدنی نظریه روانکاوی فروید و نقد آن بر اساس نظریه فطرت شهید مطهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای ارتباطات، پژوهشگر، دانشگاه جامع امام حسین علیه‌السلام، تهران، ایران

چکیده

جریان‌های روان‌شناسی اگرچه به ظاهر بیشتر رویکردهای فردی و کمتر تمدنی داشته‌اند، اما درست یا غلط توانسته‌اند اثرات تمدنی بسیاری بگذارند. یکی از مهم‌ترین این جریان‌ها، رویکرد روانکاو فروید است که جزو پیشگامان روان‌شناسی است. نقش هدف از این پژوهش، بررسی اثرات تمدنی نظریه‌ روانکاوی زیگموند فروید و نقد آن بر اساس مبانی نظری فطرت در اندیشه‌ شهید مرتضی مطهری است. این تحقیق در تلاش است تا با تحلیل تطبیقی دو دیدگاه متفاوت درباره‌ ماهیت انسان، نقش این مبانی در شکل‌دهی به تمدن‌های انسانی را روشن سازد. روش پژوهش به صورت تحلیلی تطبیقی انجام شده است. در این راستا ابتدا مبانی نظریه‌ی روانکاوی فروید شامل ساختار شخصیت، مکانیسم‌های دفاعی، مراحل رشد روانی و نگاه فروید به زن و اضطراب بررسی گردید. سپس اثرات تمدنی این نظریه در حوزه‌های روان‌درمانی، فلسفه، علوم شناختی، هنر و تغییرات اجتماعی تحلیل شد. در ادامه، نظریه‌ فطرت شهید مطهری تبیین شد و کارکرد آن در ایجاد نظام‌های اخلاقی، حقوقی و فرهنگی مورد بررسی قرار گرفت. در پایان، مقایسه‌ای تطبیقی میان این دو دیدگاه صورت گرفت و نقد مبنایی نظریه‌ روانکاوی ارائه گردید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظریه‌ روانکاوی فروید با تأکید بر نیروهای ناهشیار و تعارضات درونی، تصویری تقلیل‌گرایانه از انسان ارائه می‌دهد که تمدنی مبتنی بر سرکوب غرایز و بحران‌های درونی می‌سازد. در مقابل، نظریه‌ فطرت شهید مطهری با تأکید بر آگاهی، اختیار و سرشت الهی انسان، الگوی تمدنی تعالی‌بخش، اخلاقی و معنویت ‌محور را مطرح می‌کند و از این رهگذر نشان می‌دهد که روانکاوی فروید تا چه میزان ناکام و مخرب است. این پژوهش بر ضرورت بازنگری در مبانی انسان‌شناختی تمدن معاصر و احیای مفهوم فطرت در نظریه‌پردازی‌های تمدنی تأکید می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Civilizational Implications of Freud’s Psychoanalytic Theory and Its Critique Based on Shahid Motahhari’s Theory of Fitrah

نویسنده [English]

  • Mohammad Hossein Shahabadi
PhD in Communication, Researcher, Imam Hossein Comprehensive University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Although psychological schools have often focused on the individual level rather than on civilizational dimensions, they have nevertheless exerted profound civilizational impacts. Among the most influential of these schools is Sigmund Freud’s psychoanalysis, a pioneering approach in psychology. The purpose of this study is to examine the civilizational effects of Freud’s psychoanalytic theory and to critique it through the lens of Shahid Morteza Motahhari’s theory of fitrah. Employing a comparative–analytical method, the research first explores the foundations of Freud’s theory, including personality structure, defense mechanisms, psychosexual stages of development, and his views on women and anxiety. It then analyzes the civilizational consequences of psychoanalysis in psychotherapy, philosophy, cognitive sciences, art, and social change. Subsequently, Motahhari’s theory of fitrah is elaborated, highlighting its role in shaping ethical, legal, and cultural systems. Finally, the study undertakes a comparative critique, revealing that Freud’s psychoanalysis, with its emphasis on unconscious drives and inner conflicts, presents a reductionist view of human nature and generates a civilization shaped by repression and inner crises. In contrast, Motahhari’s theory, grounded in human awareness, free will, and a divine essence, offers a civilizational model oriented toward moral, spiritual, and transcendent development. The findings underscore the need to reconsider anthropological foundations in contemporary civilization-building and to revive the concept of fitrah in civilizational theorization.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Civilization
  • psychoanalysis
  • Freud
  • theory of nature
  • Shahid Motahari

Smiley face

مراجع

مطهری، مرتضی. (۱۳۷۸). انسان و ایمان. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۴). عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۱ الف). مساله حجاب. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۱ ب). اخلاق جنسی در اسلام و غرب. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۱ ج). خانواده و اخلاق جنسی. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۱ د). فطرت و تربیت. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (140۲الف). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1402ب). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1402ج). جامعه و تاریخ. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1402د). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1402هـ). روابط زن و مرد در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1402و). ده گفتار. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1403 الف). فطرت. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۳ب). جاذبه و دافعه علی. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1403 ج). آزادی معنوی. تهران: انتشارات صدرا.
 
Bashiri, Abolghasem; Gharavi, Seyyed Mohammad and Fathi Ashtiani, Ali. (2009). A study of basic assumptions about human nature from the perspective of psychology and Islam. Journal of Psychology and Religion, 1(5), 1-15.(In Persian)
Corey, Gerald. (2012). Theory and Practice of Group Counseling. Tehran: Ibn Sina Publications. (In Persian)
Freud, Sigmund. (2003). Verses of a Mental Illness. Translated by Hossein Payandeh. Tehran: Ageh. (In Persian)
Freud, Sigmund. (2006). Civilization and Its Boredoms. Translated by Mohammad Mobasheri. Tehran: Mahrang. (In Persian)
Gladding, Samuel. (1402). Principles and Foundations of Counseling. Tehran: Savalan Publishing. (In Persian)
Javadi Amoli, Abdullah. (2006). Nature in the Quran. Qom: Israa. (In Persian)
Marcuse, Herbert. (1955). Eros and Civilization. Persian translation: Hossein Kazemian, Tehran: Markaz Publishing House. (In Persian)
Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi. (1990). Legal Theory in Islam. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. Motahari, M. (1991). Causes of Tendency to Materialism. Tehran: Sadra Publications. (In Persian)
Prochaska, James. (2012). Theories of Psychotherapy. Tehran: Rawan Publishing. (In Persian)
Raiji, Mohammad and Maleki Borujeni, Mohammad Reza. (1403). Critique and study of Freud's theory of oppressive civilization based on the thought of Shahid Motahari. Two quarterly scientific journals on political studies of modern Islamic civilization, 4(7), 54-75. (In Persian)
Ricoeur, Paul. (1970). Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation. Persian translation: Fereydoun Fatemi, Tehran: Niloufar Publications. (In Persian)
Sedaghatzadeh, Meysam. (1403). Education based on nature. Tehran: Imam Sadegh University Press. (In Persian)
Sozanchi, Hossein. (2019). Narration of Motahari 3, a reflection on the thoughts of Martyr Motahari. Tehran: Imam Sadeq University. (In Persian)
Freud, Sigmund., & Breuer, J. (1895). Studies on hysteria (Free eBook). Retrieved from www.SigmundFreud.net
Freud, Sigmund. (1900). The interpretation of dreams (Standard Edition, Vol. 5-4). London: Hogarth Press.
Freud, Sigmund. (1901). The psychopathology of everyday life. New York, NY: Macmillan.
Freud, Sigmund. (1905). Three essays on the theory of sexuality (Standard Edition, Vol. 7). London: Hogarth Press.
Freud, Sigmund. (1915). The unconscious (Standard Edition, Vol. 14). London: Hogarth Press.
Freud, Sigmund. (1917). Introductory lectures on psychoanalysis (Standard Edition, Vol. 16). London: Hogarth Press.
Freud, Sigmund. (1923). The ego and the id (Standard Edition, Vol. 19). London: Hogarth Press.
Freud, Sigmund. (1930). Civilization and its discontents. New York, NY: Farrar & Rinehart.
Kohut, Heinz. (1977). The restoration of the self. New York, NY: Basic Books.
مطالعات میان‌ رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی
دوره 4، شماره 15 - شماره پیاپی 15
پاییز 1404
مهر 1404
صفحه 83-112

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار